W lipcu 2026 roku interdyscyplinarny zespół wolontariuszy, badaczy oraz studentów z udziałem Instytutu Socjologii Uniwersytetu Zielonogórskiego przeprowadził kompleksową inwentaryzację terenową w Nowym Sołońcu – największym i jednym z najważniejszych skupisk Polaków na rumuńskiej Bukowinie. Liderem przedsięwzięcia było Stowarzyszenie Głogowska Edukacja Kresowa, partnerem Związek Polaków w Rumunii. Projekt zrealizowany przy dofinansowaniu ze środków Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą „Polonika” (program Wolontariat 2026).
Projekt zatytułowany „Cmentarze, kapliczki i krzyże przydrożne. Dokumentacja terenowa polskiego dziedzictwa kulturowego w Rumunii” stanowił trzeci etap długofalowego cyklu działań dokumentacyjnych na historycznej Bukowinie, po wcześniejszych edycjach zrealizowanych w Wikszanach (2023) oraz Pojanie Mikuli (2024). Nadzór naukowy i metodologiczny nad całością badań społecznych oraz prac etnograficznych w terenie sprawowała dr Magdalena Pokrzyńska z Instytutu Socjologii UZ, pełniąca jednocześnie funkcję koordynatorki projektu.
Partycypacyjna praca z pamięcią społeczną
Z perspektywy socjologicznej dokumentacja terenowa nie ograniczała się wyłącznie do technicznej rejestracji zabytków, lecz stanowiła formę społecznie osadzonej pracy z żywą pamięcią. Realizacja zadania opierała się na modelu partycypacyjnym – współtworzenie wiedzy odbywało się w bezpośrednim dialogu między badaczami i wolontariuszami z Polski a mieszkańcami Nowego Sołońca.
W skład 15-osobowego zespołu wolontariuszy weszli badacze akademiccy, działacze społeczni, eksperci z zakresu konserwacji zabytków i muzealnictwa, a także reprezentanci młodego pokolenia – w tym studentka i absolwent Uniwersytetu Zielonogórskiego. Przed wyjazdem uczestnicy przeszli cykl szkoleń merytorycznych i warsztatowych z zakresu wiedzy o Bukowinie oraz metodologii etnograficznej pracy terenowej, prowadzonych m.in. przez dr Magdalenę Pokrzyńską.
Trzy obszary inwentaryzacji i badania terenowe
Podczas pobytu w Nowym Sołońcu zespół zinwentaryzował trzy zespoły obiektów: cmentarz obecnie użytkowany (przeprowadzono pełną jego inwentaryzację), dawny (tzw. stary) cmentarz (przeprowadzono eksplorację terenu w celu zlokalizowania i opisania zachowanych śladów najstarszych pochówków), małą architekturę sakralną (kapliczki oraz krzyże przydrożne zlokalizowane w przestrzeni publicznej oraz na prywatnych posesjach wsi).
Ważnym uzupełnieniem ewidencji materialnej były wywiady etnograficzne z mieszkańcami Nowego Sołońca – opiekunami grobów, krzyży i kapliczek. Zebrane przekazy ustne pozwoliły udokumentować historie rodzinne, opowieści fundacyjne oraz znaczenie tych obiektów w życiu religijnym i społecznym lokalnej wspólnoty. Miejscowi Polacy aktywnie wspierali zespół zarówno jako przewodnicy i świadkowie historii, jak i poprzez prace porządkowe na cmentarzu czy weryfikację biografii zmarłych na słabo czytelnych nagrobkach.
Rezultaty prac terenowych zostały opracowane i udostępnione w formule otwartej, służąc zarówno naukowcom, jak i potomkom reemigrantów bukowińskich mieszkającym w Polsce. Do bazy Instytutu Polonika (baza.polonika.pl) przekazano szczegółowe karty inwentaryzacyjne dla najstarszych obiektów (21 pochówków powstałych do lat 50. XX wieku oraz 6 obiektów małej architektury sakralnej). Na stronie projektu (www.gek.org.pl) udostępniono kompletną ewidencję obejmującą 670 miejsc pochówku oraz 38 obiektów małej architektury sakralnej, a także opracowany graficznie plan cmentarza. W przestrzeni Nowego Sołońca przy obu cmentarzach zamontowano dwujęzyczne (polsko-rumuńskie) tablice informacyjne wyposażone w kody QR odsyłające bezpośrednio do cyfrowych efektów projektu.
Zebrany materiał empiryczny oraz doświadczenia metodologiczne stały się podstawą licznych wystąpień naukowych i edukacyjnych. Projekt prezentowano m.in. podczas XI Bukowińskiego Festiwalu Nauki w Kimpulungu Mołdawskim, na międzynarodowych konferencjach naukowych w Rumunii (w Suczawie, Radowcach i Braszowie), podczas wykładu w ramach programu Erasmus+ BIP Media Bridges na Uniwersytecie w Kłajpedzie, a także na ogólnopolskich konferencjach w Opolu i Głogowie. Odbyły się również spotkania upowszechniające dla społeczności akademickiej Uniwersytetu Zielonogórskiego (kierunki: socjologia, projektowanie społeczne, pedagogika), młodzieży szkolnej w Głogowie oraz w formule otwartego spotkania online. Zapraszamy od obejrzenia filmowej relacji z realizacji projektu na Bukowinie.
